De film probeerde te ruiken voordat hij kon praten. In 1906 was er al een vertoning met rozengeur, twintig jaar voor het gesynchroniseerde geluid. In 1959 en 1960 kwamen AromaRama en Smell-O-Vision, die mislukten omdat de geuren zich ophoopten en vermengden. Precies dat probleem lost professionele geurverspreiding vandaag op.
Een vreemd hoofdstuk in de filmgeschiedenis
Als de geschiedenis van de film wordt verteld, noemt men twee mijlpalen: bewegend beeld aan het eind van de negentiende eeuw en gesynchroniseerd geluid in 1927 met The Jazz Singer. Er is een derde, veel minder bekende, en die kwam eerder dan het geluid: de pogingen om geur aan de zaal toe te voegen.
1906: watten, rozenolie en een ventilator
Het eerste gedocumenteerde experiment wordt toegeschreven aan Samuel 'Roxy' Rothafel, in een zaal in Forest City (Pennsylvania). Hij drenkte watten in rozenolie en zette die voor een ventilator tijdens de vertoning van een journaal. Primitief, maar het idee was compleet: de film moest ook ruiken.
In de decennia daarna volgden losse proeven in zalen in de Verenigde Staten en Europa, bijna altijd ambachtelijk: parfum met de hand verstoven, wierook in de foyer, verstuivers in de gangpaden. Geen enkele werd een echt systeem.
1959-1960: AromaRama tegen Smell-O-Vision
Een halve eeuw later dook het idee weer op, met twee systemen die bijna tegelijk met elkaar concurreerden:
| Systeem | Hoe het werkte | Resultaat |
|---|---|---|
| AromaRama (1959) | Blies de geuren via de airconditioning de zaal in | De geuren bleven hangen en vermengden zich |
| Smell-O-Vision (1960) | Liet de geuren via buisjes onder de stoelen vrij, gesynchroniseerd met de actie | Vertraging, lawaai en ongelijke geur per rij |
Voor Smell-O-Vision werd Scent of Mystery gedraaid, met een stuk of dertig geuren die op belangrijke momenten in het verhaal werden geactiveerd. De pers van toen nam de uitvinding nogal spottend op.
Waarom het mislukte
Het idee faalde niet, de uitvoering wel. De systemen waren traag en luidruchtig, de geur bereikte niet alle stoelen tegelijk en vooral: je kon hem niet weghalen. De geuren hoopten zich op in de zaal en vermengden zich met elkaar. De kritiek was hard en beide systemen verdwenen al snel.
Dat probleem (hoe je geur in een ruimte brengt zonder dat hij zich ophoopt of vermengt) is zestig jaar later nog steeds het kernprobleem van geurverspreiding. Wat veranderd is, is het antwoord: in plaats van verschillende geuren op de seconde te synchroniseren, werk je nu met één stabiele geur, fijne deeltjes en geprogrammeerde cycli met pauzes. Precies dat voorkomt de verzadiging die Smell-O-Vision de das omdeed.
Latere versies
Geur keerde af en toe terug in de bioscoop, bijna altijd als knipoog:
- Odorama (1981). John Waters deelde voor zijn film Polyester genummerde kras-en-ruikkaarten uit. Het publiek kraste het nummer open dat op het scherm verscheen.
- 4D-zalen. Sommige zalen combineren tegenwoordig bewegende stoelen, wind, water en korte geureffecten. Geur is daar gewoon een effect van een paar seconden.
Geen van allen heeft de oorspronkelijke uitdaging opgelost om veel geuren na elkaar te synchroniseren. Wat wel werkt, in de bioscoop en daarbuiten, is een constante, goed gedoseerde achtergrondgeur.
Wat ervan overbleef
De geurbioscoop sloeg niet aan, maar het onderliggende idee wel: dat geur deel uitmaakt van de beleving van een ruimte en geen versiering is. Dat doen hotels, winkels en restaurants nu als ze hun geur ontwerpen met dezelfde intentie waarmee ze muziek of verlichting kiezen. We vertellen er meer over in hoe hotels het gebruiken, ook de kleine.
Ook de techniek is veranderd. Koude vernevelaars zetten de geur om in heel fijne deeltjes, zonder warmte en zonder water, en met een tijdschema kun je in korte cycli met pauzes verspreiden. Het omgekeerde van wat AromaRama deed: weinig product, goed verdeeld en zonder ophoping. We leggen het uit in wat een professionele vernevelaar is en hoe hij werkt.
Interesseert de praktische kant je, bekijk dan ons aanbod geurverspreiders en geuren, of lees hoe de reukzin werkt.
Veelgestelde vragen
Wat was Smell-O-Vision?
Een systeem uit 1960 dat geuren vrijliet via buisjes in de stoelen, gesynchroniseerd met de film Scent of Mystery. Het mislukte door vertraging, lawaai en ophoping van geuren in de zaal.
Kwam geur eerder in de bioscoop dan geluid?
Ja. Het eerste gedocumenteerde experiment met geur dateert van 1906, gesynchroniseerd geluid kwam in 1927. Al is geur nooit echt doorgebroken.
Zijn er nu bioscopen die ruiken?
Sommige 4D-zalen gebruiken geur als kort effect. Daarnaast geven sommige bioscopen hun foyer een achtergrondgeur, net als een hotel of een winkel.
